ՊԵՏՐՈՍ+ԴՈՒՐՅԱՆ

ՊԵՏՐՈՍ ԴՈՒՐՅԱՆ ՆԱԽԱԳԻԾ ՀԱՅ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ՀՀ ԿԳՆ ԹԻՎ 198 ԱՎԱԳ ԴՊՐՈՑԻ ԱՇԱԿԵՐՏՆԵՐ ՉՈՓՈՒՐՅԱՆ ՄԵՏԱՔՍՅԱ ՊԱՊԻԿՅԱՆ ՍՈՆԱ 1851թ―ծնվել է Կոստանդնապոլսի Սկյուտար քաղաքում։ 1867թ-ավարտել է Սկյուտարի ճեմարանը։ Եղել է դեղագործի աշակերտ, գրագիր, տնային ուսուցիչ, դերասան։ 1869թ-«Օրագիր ծիլն Աւարայրւո», «Մեղու», «Եփրատ», «Մամուլ»,պարբերականներում տպագրել է տաղեր։ Գրական ժառանգության մեծ մասը չի պահպանվել։ 1867թ-ին գրել է «Վարդ և Շուշան կամ Հովիվք Մասյաց» հովվերգական մելոդրաման։ 1868թ-ին գրել է«Սև հողեր կամ Հետին գիշեր Արարատյան» 1869թ-ին գրել է «Արտաշես աշխարհակալը»։ 1870թ-ին գրել է «Անկում Արշակունի հարստության» 1871թ-ին գրել է «Թատրոն կամ Թշվառներ » դրաման։ 1871թ-ին մեզ հասել է 39 բանաստեղծությունից 26-ը։

։ Ավարտել է Սկյուտարի ճեմարանը (1867)։ Եղել է դեղագործի աշակերտ, գրագիր, տնային ուսուցիչ, դերասան։ Գրել է բանաստեղծություններ, դրամաներ, զբաղվել է հրապարախոսությամբ (եղել է «Օրագիր ծլին Աւարայրւո» թերթի օգնական խմբագիր), կատարել թարգմանություններ (Վ. Հյուգո, «Թագավորը զվարծանում է», Վ. Շեքսպիր, «Մակբեթ» ևն)։ 1869–ին և 1871–ին «Օրագիր ծլին Աւարայրւո», «Մեղու», «Եփրատ», «Մամուլ» պարբերականներում տպագրել է տաղեր։ Գրական ժառանգության զգզլի մասը (երգիծական վոտանավորներ, «Տիգրան Բ», «Կործանումն Հռովմա», «Շահատակությունք Հայոց» ողբերգությունները, թարգմանություններ, բազմաթիվ նամակներ) չի պահպանվել։ Դուրյանի թատերախաղերը նպաստել են հայ դրամատուրգիայի զարգացմանը։ Դուրյանը գրել է «Տարագիր Սիպերիա» այլաբանական ողբերգությունը, «Վահան և Շուշան կամ Հովիվք Մասյաց» (1867) հովվերգական մելոդրաման, ապա՝ «սև հողեր կամ Հետին գիշեր Արարատյան» (1868), «Արտաշես աշխարհակալ» (1869), «Անկումն Արշակունի հարստության» (1870), «Ասպատակությունք պարսկաց ի Հայս կամ Ավերումն Անի մայրաքաղաքին Բագրատունյաց» (1870) պատմական ողբերգությունները; Անդրադարձել է հայոց պատմության այն անցքերին, երբ ժողովուրդն ազատագրական պայքարի է ելել օտար հրոսակների դեմ։ Նա 19-րդ դարի հայ առաջին գրողն է, որ պատմական անցյալը պատկերելիս արտահայտել է ժողովրդի բողոքն ու ատելությունը թագավորների ու նախարարների հանդեպ։ Հրաժարվելով պատմա–հայրենասիրական ողբերգության թեմայից՝1871-ին գրել է «Թատրոն կամ Թշվառներ» դրաման, Գ.Սունդուկյանից և Հ.Պարոնյանից անկախ հանգել արդիական թեմայի անհրաժեշտության գաղափարին։ Հասարակական կյանքում տեսնելով աղքատացում ու թշվառություն՝ ցույց է տվել դրանց բարոյական–հոգեկան ծանր հետևանքները։ Դուրյանը հայ գրականության մեջ ստեղծել է ռոմանտիկական դրամային բնորոշ նմուշներ, հաղոահարել կլասիցիզմի կապանքներին ու պայմանականությունները։ Նրա դրամաները, բացառությամբ «Տարագիր ի Սիպերիա»–ի և «Թատրոն կամ Թշվառներ»–ի, հեղինակի կենդանության օրոք բեմադրվել են «Թանրոն Օսմանիե»–ում և մեծ մեծ հաջողություն ունեցել։ Դուրյանից մեզ է հասել 39 բանաստեղծություն, որոնց 26-ը գրված են 1871–ին։ Հայրենասիրական մի քանի երգերում( «Վիշտք հայուն», «Իղճք առ Հայաստան»), նկարագրելով Հայաստանի ծանր վիճակը, Դուրյանը փրկության ելքը համարում էր լուսավորությունն ու միաբանությունը, կոչ էր անում դիմել ինքնապաշտպանության ( «Նոր սև օրեր»)։ Դ–ի բանաստեղծությունները, որոնց մեծ մասի քնքրքկքն հերոսը ինքը՝ հեղինակն է, ունեն հասարակական ու համամարդկային արժեք։ Նա հայ նոր քնարերգության առաջին խոշոր սիրերգակն է։ Նրա սիրային տաղերում («Ի՜ցիվ թե», «Պետք է մեռնի՜լ», «Սիրեցի քեզ») առկա են դիմանկարային շատ մանրամասներ, բայց բանաստեղծի համար էականը արտաքինը չէ, այլ ապրումները, հոգեբանությունը։ Դուրյանի ընկալմամբ բնության գեղեցկությունները կրավորական են, բնությունը ձգտում է նմանվել կույսի, ներշնչվում է նրանցից («Նե», «Զնե պատում», «Մանիշակ», «Ներա հետ»)։ Նա մերժված սիրո երգիչ է («Հծծյունք», «Սիրել», «Դրժել»), բայց անկարող է ապրել առանց սիրո։ «Պատանի Դուրյանը, – գրել է Վ.Բրուսովը,– մնում է հայ պոեզիայի պատմության մեջ որպես վառ, հրաշեկ շտրիխ. ի թիվս մյուս, ավելի հանդարտ բանաստեղծների, նա ցույց տվեց, թե ինչ է նշանակում ստեղծագործության մեջ «ավյունը», անմիջական ապրումների ուժը... Սրանում է Դուրյանի ստեղծագործության պատմական ոնշանակությունը...» Հայ նոր քնարերգության մեջ Դուրյանը սկզբնավորել է մարդու մեջ մարդկայինը պահպանելու և զարգացնելու թեման։ «Լճակ», «Ի՜նճ կըսեն» բանաստեղծություններում դատապարտել է անտարբեր միջավայրը, բողոքել նրա անմարդկայնության դեմ։ Նրա քնարական հերոսը սիրում է կյանոը, սակայն աշխարհում «անապակ սեր», «ազատ օդ» և ազատություն չգտնելով, փարվում է գերեզմանին։ Մահվան և գերեզմանի գաղափարները Դուրյանի ստեղծագործության մեջ հանդես են գալիս որպես ներկայի դեմ բողոքի կրքոտ ու տառապալի արտահայտություններ («Հեծեծեմումք»)։ Այդ տառապանքը ողբերգական է դառնում նշանավոր «Տրտունջք»–ում։ Բանաստեղծը կարեկցում է բոլոր նրանց , ովքեր «վսեմ երազներ» ունեն, բայց որոնց բաժին էր ընկել «սև ճակատագիրը»։ Մարդու և կյանքր նկատմամբ ունեցած սերը ստիպում է բանաստեղծին ընդվզել աստծու դեմ։ Դուրյանը մարդկության համար տենճում էր մի ուրիշ աշխարհ և երազում. «Ա՜հ, երբ պիտի ջնջվի աշխարհիս վրայեն թագը, փառքը և միայն եղբայրությունը իր մանիշակներովը մարդոնց ճակատը պիտի պճնե փոխանակ դափնիի...», «Ե՛րբ տիեզերք համեղբայրության վառարան մը պիտի ըլլա»։ Դուրյանը վերականգնեց միջնադարյան քնարերգության հետ պատմականորեն խզված կապը, հրաժարվեց կլասիցիզմից, նկարագրությունից,բանաստեղծությանը հաղորդեց զգացմումքային խորություն, հոգեբանություն։ Նա խորը հետք է թողել հայ բանաստեղծության վրա։ Նրա բանաստեղծությունները թարգմանվել են ֆրանս., անգլ., գերմ., ռուս., իտալ., ռում., բուլ., հուն., հունգ., պարս., թուրք.։
 * Դուրյան (Զըմպայան) Պետրոս Աբրահամի** [ 20.5(1.6).[|1851], Սկյուտար, Կ. Պոլիս – 21.1(2.2). 1872, Կ.Պոլիս], հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ։

Post #1**Lusiné** wrote on June 10, 2007 at 9:26pm ԼՃԱԿ

ՊԵՏՐՈՍ ԴՈՒՐՅԱՆ 1871 ,ԻՄ ՄԱՀԸ Եթէ տժգոյն մահու հրեշտակ Անհուն ժպտով մ'իջնէ իմ դէմ… Շոգիանան ցաւքս ու հոգիս, Գիտցէ՛ք որ դեռ կենդանի եմ: Եթէ սընարըս իմ տիպար Մոմ մը վըտիտ ու մահադէմ Ո՜հ, նըշուլէ ցուրտ ճառագայթ, Գիտցէ՛ք որ դեռ կենդանի եմ: Եթէ ճակտովս արտօսրազօծ Զիս պատանի մէջ ցուրտ զերթ վէմ Փաթթեն, դընեն սեւ դագաղը, Գիտցէ՛ք որ դեռ կենդանի եմ: Եթէ հընչէ տխուր կոչնակ, Թրթռուն ծիղաղն մահու դժխեմ, Դագաղս առնէ իր յամր քայլ, Գիտցէ՛ք որ դեռ կենդանի եմ: Եթէ մարդիկն այն մահերգակ, Որք սեւ ունին եւ խոժոր դէմ՝ Համասըփռեն խունկ ու աղօթք, Գիտցէ՛ք որ դեռ կենդանի եմ: Եթ’ յարդարեն իմ հողակոյտ, Եւ հեծեծմամբ ու սըգալէն Իմ սիրելիքը բաժնըւին, Գիտցէ՛ք որ դեռ կենդանի եմ: Իսկ աննըշան եթէ մնայ Երկրի մէկ խորշն հողակոյտն իմ, Եւ յիշատակս ալ թառամի, Ա՜հ, ա՛յն ատեն ես կը մեռնիմ։ Ու չեն խայտար քու ալեակք , Միթ է հայլւոյդ մէջ անձկաւ Գեղուհի՞ մը նայեցաւ:

Եւ կամ միթէ կը զմայլի՞ն Ալեակքդ երկնի կապոյտին, Եւ այն ատեն լուսափթիթ Որք նմանին փըրփուրիդ:

ԼՃԱԿ

Մելամաղձոտ Լճակ իմ, Քեզ հետ ըլլանք մըտերիմ, Սիրեմ քեզի պէս ես ալ Գրաւիլ, լռել ու խոկալ:

Ո՛րքան ունիս դու ալի՝ Ճակատս ա՛յնքան խոկ ունի, Ո՛րքան ունիս դու փըրփուր, Սիրտս ա՛յնքան խոց ունի բիւր:

Այլ եթէ գոգդ ալ թափին Բուլքն աստեղաց երկընքին, Նըմանիլ չե'ս կըրնար դուն Հոգւոյս՝ որ է բոց անհո՜ւն:

Հոդ աստղերը չե՛ն մեռնիր, Ծաղիկներն հոդ չե՛ն թոռմիր, Ամպերըն չե՛ն թըրջեր հոդ, Երբ խաղաղ էք դու եւ օդ:

Լըճա՛կ, դու ես թագուհիս, Զի թ' հովէ մ'ալ խորշոմիս, Դարձեալ խորքիդ մէջ խըռով Զիս կը պահես դողդղալով:

Շատերը զիս մերժեցին, «Քընար մ'ունի սոսկ» - ըսին. Մին՝ «Դողդոջ է, գոյն չունի»- Միւսն ալ ըսաւ. - «Կը մեռնի՜»:

Ոչ ոք ըսաւ. - «Հէ՜ք տըղայ, Արդեօք ինչո՞ւ կը մըխայ, Թերեւս ըլլայ գեղանիշ Թէ որ սիրեմ, չըմեռնի»:

Ոչ ոք ըսաւ. - «Սա տըղին Պատռե՛նք սիրտը տըրտմագին, Նայինք ինչե՜ր ցրուած կան...» - Հոն հրդեհ կայ, ո՛չ մատեան:

Հոն կայ մոխի՜ր... յիշատա՜կ... Ալեակքդ յուզի՜ն թող, Լըճա՛կ, Զի քո խորքիդ մեջ անձկաւ Յուսահատ մը նայեցաւ...: