ԽԱՉԱՏՈՒՐ+ԱԲՈՎՅԱՆ

ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԱԲՈՎՅԱՆ ՆԱԽԱԳԻԾ ՀԱՅ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ՀՀ ԿԳՆ ԵՐԵՎԱՆԻ ԹԻՎ 198 ԱՎԱԳ ԴՊՐՈՑԻ ԱՇԱԿԵՐՏՆԵՐ ՖԻԴԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ 1809թ․ - հոկտեմբերի 15-ին Քանաքեռ ավանում ծնվել է հայ մեծանուն գրող, ուսուցիչ և աշխարհաբար հայերենի հիմնադիր Խաչատուր Աբովյանը, ուր նա ապրել է մինչև 10 տարեկանը։ 1814թ․ - ծնողները նրան տարել են Էջմիածին և հանձնել ընտանիքի բարեկամ Եփրեմ կաթողիկոսին։ Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում 6 տարի ուսանելուց հետո Աբովյանը մեկնել է Թիֆլիս՝ ուսումը շարունակելու հայ պատմաբան Պողոս վարդապետի մոտ։ 1823թ․- ընդունվել է Ներսիսյան վարժարան և 3 տարի սովորելուց հետո վերադարձել Հայաստան։Էջմիածնում ձեռնադրվել էսարկավագ և օտարազգի զբոսաշրջիկների համար աշխատել որպես թարգմանիչ։ 1829․թ- Էստոնիայի Դորպատի /ներկայիս՝ Տարտու/ քաղաքի համալսարանի պրոֆեսոր Ֆրիդրիխ Պարրոտի գլխավորած գիտնականների մի խումբ է ժամանել Հայաստան՝ Արարատ լեռը բարձրանալու նպատակով։ Պրոֆեսորի խնդրանքով կաթողիկոսը թույլատրել է Աբովյանին էլ իրենց հետ վերցնել արշավի, քանի որ նա քաջածանոթ էր տեղանքին և շփվում էր տարբեր լեզուներով։ Տպավորված Աբովյանից՝ պրոֆեսոր Պարրոտը նրան Դորպատի համալսարան է հրավիրել սովորելու։ Այնտեղ նա ուսանել է հասարակական գիտություններ, եվրոպական գրականություն և փիլիսոփայություն, ինչպես նաև մասնագիտացել գերմաներենի, ռուսերենի, ֆրանսերենի և լատիներենի մեջ։ 1836․-թ ավարտելով ուսումը վերադարձել է Հայաստան։ 1839․-թ ամուսնացել է գերմանուհի Էմիլյա Լուզի հետ։ 1840․-թ ծնվել է նրանց որդին՝ Վարդանը, իսկ 1843․-թ- ին դուստրը՝ Զարմանդուխտը։ Աբովյանը գրել է վեպեր, պատմվածքներ, պիեսներ, գիտական գործեր, բանաստեղծություններ և առակներ։ 1841․-թ գրել է աշխարհաբար հայերենով իր առաջին պատմական /Վերք Հայաստանի / վեպը։ Վերջինս պատմում է հայ ժողովրդի տառապանքների ու ազատության համար մղված պայքարի մասին։ 1838․-թ գրել է ռուսերեն քերականության և հայերեն լեզվի մասին / Տիգրանի պատմությունը կամ բարոյական ձեռնարկ հայ երեխանների համար / վեպը։ Այդ տարիներին են ծնվել նաև /Զհրատարակված գործեր / և / Չտպագրված նամակներ / վեպերը։ 1941․-թ գրել է /Թուրք աղջիկը/ պատմվածքը; Բազմաթիվ են նաև նրա բանաստեղծություններն ու պոեմները; Թե երբ է մահացել Աբովյանը, մինչև օրս էլ մնում է չբացահայտված։ 1948․-թ ապրիլի 14 ին վաղ առավոտյան նա տանից դուրս է եկել և այլևս չի հայտնվել։ Նրա կինը այդ մասին միայն ամիսներ անց է բարձրաձայնել։ Աբովյանի անհետացումը մինչ օրս էլ առեղծված է մնում, իսկ դրա հանգամանքներն ու մանրամասները ժամանակն արդեն վաղուց ջնջել է։ Նրա անունով Երևանում կա փողոց, կանգնեցված է արձան, Մանկավարժական համալսարանը նույնպես նրա անունն է կրում, իսկ Քանաքեռի նրա տունը 1939թ- ից որպես տուն- թանգարան է ծառայում։ 1964․-թ նրա պատվին Հայաստանում հուշամեդալ է հիմնվել, որը տրվում է ուսուցանելու և կրթելու բացառիկ ունակությունների տեր ուսուցիչներին։ Ըստ որոշ տվյալների` Խաչատուր Աբովյանը սպանվել է Երևանի կենտրոնում, Հանրապետության հրապարակից ոչ հեռու՝ նախկին Սպայի տանը հարող տարածքում, իր պարտապանի կողմից։ Մեկ այլ վարկածով՝ Աբովյանը սպանվել է Երևանի ներկայիս Այգեստան թաղամասում՝ Եղիշե Չարենցի փողոցին հարող հատվածում։ Մի շարք հայ մտավորականներ արտահայտվել են Խաչատուր Աբովյանին սրբերի դասը կարգելու օգտին։